Trang Góc Nhỏ Văn Thơ - Đại đồng Tiểu dị

ĐẠI ĐỒNG TIỂU DỊ

Ý nghĩa thành ngữ "ĐẠI ĐỒNG TIỂU DỊ"

Đại (大) nghĩa là lớn
Đồng (同) là giống nhau, ví dụ như "tương đồng", "đồng đều"
Tiểu (小) là nhỏ 
Dị (異) là khác nhau, giống như "dị biệt", "dị vật"

Từ điển trích dẫn giảng nghĩa "Đại cương giống nhau, chỉ khác nhau chút ít không đáng kể."
Từ điển Nguyễn Quốc Hùng giảng "Giống nhau ở cái lớn mà cái nhỏ khác nhau, ý nói chỉ khác nhau về chi tiết."
"Nhưng khi làm nên , hắn thấy vợ không còn nhan sắc nữa nên có ý định tống cổ vợ đi , bèn nhân một hôm vợ trò chuyện với anh đánh giậm , vu cho là ngoại tình , rồi truyện tiếp diễn cũng như trên vừa kể , trừ một vài tình tiết đại đồng tiểu dị" (Đồng tiền Vạn Lịch - Nguyễn Đổng Chi)

Đây là một thành ngữ trong tiếng Hán cổ, nguồn gốc từ thời Chiến quốc qua câu chuyện về Huệ Thi:
Huệ Thi (惠施), còn gọi Huệ Tử, là người nước Tống thời Chiến Quốc, chuyên nghiên cứu mối quan hệ đồng – dị giữa vạn vật. Ông đề xuất các khái niệm như Tiểu đồng, Đại đồng, Tiểu đồng dị, Đại đồng dị. Từng giữ chức Tể tướng nước Lương, nổi tiếng biện tài, là bạn thân của Trang Chu, cùng với Công Tôn Long là đại biểu tiêu biểu của phái Danh gia. 

Danh gia chuyên trọng lý lẽ, chuộng biện luận, khác xa với thái độ tiêu dao, thoát tục mà Trang Tử đề xướng. Bởi thế, Trang Tử thường mượn Huệ Thi làm gương phản diện để phô bày lập trường của mình.

Trong thiên “Thiên hạ” của Trang Tử, có trích lại một đoạn lời Huệ Thi, đại ý rằng: "Huệ Thi tuy học vấn uyên thâm, kiến thức quảng bác, nhưng cũng bởi thế mà tư tưởng rườm rà, rối rắm; các luận thuyết của ông phần nhiều thiếu xác đáng, khó hợp đạo lý."
Huệ Thi từng phân tích quan niệm về sự lớn nhỏ, đồng dị của vạn vật như sau:

“Cái lớn nhất là không còn đâu lớn hơn nữa, gọi đó là "Đại Nhất"; cái nhỏ nhất là không còn đâu nhỏ hơn được nữa, gọi đó là "Tiểu Nhất". Cái không có bề dày, thì lý ra phải rất nhỏ, nhưng ta cũng có thể nói nó lớn đến ngàn dặm. Trời cao đất thấp, nhưng ta cũng có thể nói: trời thấp như đất. Núi cao đầm sâu, nhưng ta cũng có thể nói: núi thấp như đầm. Mặt trời đang chính ngọ, ta cũng có thể bảo rằng nó đang ngả về Tây. Vật mới sinh ra, ta cũng có thể nói nó đang chết đi.

Như vậy mà xét, nếu từ góc nhìn khác biệt, thì vạn vật phần lớn tương đồng, chỉ có chút ít khác nhau, đó gọi là "Tiểu đồng dị". Nếu xét từ góc nhìn đồng nhất, thì vạn vật đều hoàn toàn giống mà cũng hoàn toàn khác, đó gọi là "Đại đồng dị".

Ta có thể nói phương Nam xa vô tận, cũng có thể nói phương Nam gần trong gang tấc. Hôm nay đến nước Việt, cũng có thể nói là hôm qua đã đến. Vì sao có thể nói thế? Bởi thời gian và không gian vốn xoắn vòng như chuỗi liên hoàn. Ta có thể tùy ý nói rằng trung tâm thiên hạ chính là nơi bắc nước Yên hay nam nước Việt.

Nếu có thể quán vật như vậy, ắt sẽ thấy rõ: lớn nhỏ, đồng dị của vạn vật đều là giả danh, còn thiên địa, kỳ thực vốn nhất thể, không sai biệt.”

Câu trong văn “Đại đồng nhi dữ tiểu đồng dị” nguyên chỉ phần lớn tương đồng, phần nhỏ khác biệt, về sau được giản hóa thành thành ngữ “đại đồng tiểu dị”, dùng để chỉ những sự vật phần lớn giống nhau, chỉ khác ở đôi chỗ nhỏ nhặt.

(Góc Nhỏ Văn Thơ)

-----------------------------------------------------------------------------------------
Ghi chú: ảnh minh họa sưu tầm từ internet.