Trang Góc Nhỏ Văn Thơ - Mùa xuân nho nhỏ - Thanh Hải

MÙA XUÂN NHO NHỎ - THANH HẢI

Năm 1960, có một nhà thơ 30 tuổi xuất hiện trên văn đàn với bài thơ mang tên “Mồ anh hoa nở”, giành giải nhất cuộc thi thơ báo Thống Nhất.   Nhà thơ Mai Văn Hoan kể lại rằng:“Từ những năm 1960 đến 1965 hầu như những người yêu thơ ở miền Bắc ai cũng biết và thuộc lòng một số bài “vượt tuyến” của nhà thơ Thanh Hải. Cùng với Giang Nam, Thanh Hải là một hiện tượng rất được chú ý lúc bấy giờ. Nếu Giang Nam nổi tiếng với thơ Quê hương thì Thanh Hải được mọi người biết đến với bài Mồ anh hoa nở”

Hoài Thanh, tác giả của Thi nhân Việt Nam, có bình rằng: “Thanh Hải chưa phải là một nhà thơ lớn. Nhưng một khi tiếng nói của cách mạng vút lên được thành thơ thì dẫu chưa phải một nhà thơ lớn vẫn rất quý”

Để rồi 20 năm sau, nhà thơ ấy để lại một tác phẩm quen thuộc với tất cả khán giả, thính giả Việt Nam mỗi độ tết đến xuân về, một tác phẩm chứa chan hy vọng, chứa chan niềm hân hoan và sức sống

“Mọc giữa dòng sông xanh
Một bông hoa tím biếc
Ơi, con chim chiền chiện
Hót chi mà vang trời
…”

Và ít ai biết rằng, bài thơ “Mùa xuân nho nhỏ” được viết trên giường bệnh, trong những ngày tháng đau đớn cuối cùng của cuộc đời Thanh Hải. Trái khoáy thay, một bài ca mùa xuân rộn vang trên truyền hình, trên đài phát thanh cả nước lại được thảo nên từ con người từ lâu đã mất đi hy vọng, mất đi niềm vui.

Nhà thơ Thanh Hải tên thật là Phạm Bá Ngoãn, sinh ngày 4 tháng 11 năm 1930. Quê ở xã Phong Bình, huyện Phong Điền, tỉnh Thừa Thiên nay thuộc Thừa Thiên Huế. Ông là một trong những nhà thơ tiêu biểu của thời kỳ chống Mỹ cứu nước, với những bài thơ xoay quanh cuộc đấu tranh của dân tộc, hướng về miền Nam, nhưng lại với giọng thơ vô cùng đa dạng. Đôi khi là một nốt trầm xao xuyến, đôi khi lại bi hùng, hiệu triệu; lại có lúc nỉ non, xót xa…

Giống như rất nhiều cây bút thành danh của thời bấy giờ, Thanh Hải là một nhà thơ, nhưng cũng là một chiến sĩ. Ông gia nhập cách mạng khi còn nhỏ, làm từ liên lạc viên cho đến khi thành Tổng thư ký Chi hội Văn nghệ Trị Thiên. Từ thời chống Pháp cho đến chống Mỹ, ông luôn có mặt và chiến đấu trên quê hương Bình Trị Thiên khốc liệt và đau thương. Là nhà thơ, nhưng ông vẫn cầm súng xông pha trong chiến đấu. Là chiến sĩ, nhưng ông dùng ngòi bút, giọng ca phục vụ cho công tác văn hóa, tuyên huấn ở chiến khu.
Ngay cả sau khi miền Nam giải phóng, ông vẫn tiếp tục cống hiến cho Hội Văn nghệ Bình Trị Thiên hợp nhất. Năm 1979 - 1980 Thanh Hải phát động phong trào sáng tác phục vụ chiến đấu ở Tây Nam và biên giới phía Bắc. Khi đang cùng văn nghệ sĩ Bình Trị Thiên xuống đường đọc thơ, ca hát động viên thanh niên nhập ngũ, thì  bệnh cũ tái phát phải nhập viện. Gần như suốt năm 1980 nhà thơ phải khóa mình trong chiếc phòng nhỏ ở tầng 4 khoa nội Bệnh viện Huế.

Cơn bạo bệnh đó đẩy Thanh Hải đến bờ tuyệt vọng, đeo bám dai dẳng vào trong thơ của mình:

“Tôi ốm hơn ba năm
Vào viện rồi ra viện
Uống thuốc như ăn cơm
Tiêm hoài thành chai sạn”.

Ông thương tiếc người vợ ngày đêm túc trực chăm sóc, để rồi phải thốt lên:

“Anh nằm mà ao ước
Trở lại với cuộc đời
Dù đi lại được thôi
Cũng vui em ngày tháng”

Bởi khi ấy, Thanh Hải biết rằng mình sắp không qua khỏi. Ngày 15/12/1980, Thanh Hải qua đời. Hai năm sau, tập thơ cuối của ông được xuất bản, mang tên Mưa xuân đất này (Nxb Tác phẩm mới, Hà Nội, 1982). Tập thơ được ông viết trên giường bệnh, và có lẽ, là tập thơ ông dành nhiều bút lực nhất cho ông, cho bản thân mình, chứ không chỉ cho quê hương, cách mạng. Trong tập thơ này, có một bài thơ mang một màu sắc hoàn toàn khác, một bài thơ chứa chan hy vọng và sự sống, không có chút bi ai nào của người thi nhân đang đứng bên cửa tử. Mời các bạn lắng nghe bài thơ:

“Mọc giữa dòng sông xanh
Một bông hoa tím biếc
Ơi, con chim chiền chiện
Hót chi mà vang trời
Từng giọt long lanh rơi
Tôi đưa tay tôi hứng.
Mùa xuân người cầm súng
Lộc giắt đầy bên lưng
Mùa xuân người ra đồng
Lộc trải dài nương mạ
Tất cả như hối hả
Tất cả như xôn xao...
Đất nước bốn ngàn năm
Vất vả và gian lao
Đất nước như vì sao
Cứ đi lên phía trước.
Ta làm con chim hót
Ta làm một cành hoa
Ta nhập vào hoà ca
Một nốt trầm xao xuyến.
Một mùa xuân nho nhỏ
Lặng lẽ dâng cho đời
Dù là tuổi hai mươi
Dù là khi tóc bạc,
Mùa xuân - ta xin hát
Câu Nam ai, Nam bình
Nước non ngàn dặm mình
Nước non ngàn dặm tình
Nhịp phách tiền đất Huế.

11-1980”

Nhạc sĩ Trần Hoàn đọc được bài thơ này bên giường bệnh, khi ông vào thăm người bạn thân Thanh Hải. Trần Hoàn hứa rằng sẽ về phổ nhạc bài thơ, và Giữ đúng lời hứa, ông đã phổ xong bài hát chỉ sau một tuần. Trần Hoàn trở lại Huế với mong mỏi được hát cho thính giả đầu tiên là Thanh Hải. Tiếc thay, ông chỉ kịp làm điều đó bên ngôi mộ của người bạn tâm giao. Bài hát “Một mùa xuân nho nhỏ” bỗng trở thành một khúc tiễn đưa êm đềm.

Vào đúng dịp Tết Tân Dậu (1981), ca khúc “Một mùa xuân nho nhỏ” nhạc Trần Hoàn phổ thơ Thanh Hải được nghệ sĩ Kim Phúc thể hiện lần đầu trên sóng phát thanh của Đài Tiếng nói Việt Nam, đem bài hát gửi đến triệu triệu người Việt Nam trên khắp mọi miền xứ sở.
Cô giáo Nguyễn Thị Lan Anh, Phó phụ trách Khoa Thanh nhạc, Học viện Âm nhạc Huế chia sẻ kỷ niệm của mình về bài hát “Một mùa xuân nho nhỏ”, bài hát mà cô đã dạy cho nhiều thế hệ học trò: “Tôi xa nhà từ bé, vào Huế học ở Trường Cao đẳng nghệ thuật Huế. Hồi đó mới tầm 9-10 tuổi, tôi còn nhớ mãi cảm giác được nghe ca khúc “Một mùa xuân nho nhỏ” từ loa phát thanh treo ở cột điện trên đường đi học. Khi nghe những ca từ “Mọc giữa dòng sông xanh. Một bông hoa tím biếc. Ơi con chim chiền chiện. Hót chi mà vang trời...”, nước mắt tôi cứ chực trào ra. Tôi đã đứng lại nghe hết bài hát rồi mới đi về phòng. Lúc đó tôi cứ ví mình như bông hoa, như con chim chiền chiện nhỏ bé muốn chạy về với ba mẹ, với gia đình... Tôi đã thuộc và yêu thích bài hát này từ lúc đó!”.

Nghe đến đây, chính mình cũng thấy rưng rưng nước mắt, bởi vì một bài thơ được viết vào giây phút cuối của cuộc đời  một thi sĩ, vẫn có thể tìm đến trái tim một cô bé vừa chập chững những bước đầu trong cuộc đời, và khiến nó rung lên vì đồng cảm. Thơ văn, âm nhạc là chất liệu nhiệm màu, có thể xuyên suốt mọi không gian, mọi thời gian là vậy.

Trong nhật ký của mình, chị Thanh Tâm, vợ nhà thơ Thanh Hải đã ghi lại những cảm xúc bi thương:

“…Mỗi lúc gặp khó khăn Tâm lại tự động viên mình còn có bao nhiêu anh em bạn bè mình ngày đêm đang ở chiến trường đói cơm lạt muối, nào là bom đạn, nào là sốt rét… Điều đó đã tăng thêm sức mạnh cho chính mình để vượt các khó khăn hiện tại, nỗi vất vả cô đơn lúc vắng chồng… Việc ốm đau của anh Hải không phải ngày một ngày hai, mà cả quá trình ở chiến trường, anh Hải đã nhiều lần bị sốt rét, cộng thêm cái thiếu thốn làm cho cơ thể suy kiệt. Có lần anh Hải bị sốt ác tính, phải đi nằm viện quân y hàng tháng, người gầy xanh, gan lách to… Sau ngày giải phóng quê hương, bệnh anh lại tái phát năm 1977… Về sau, bệnh nặng, hàng ngày Tâm 3-4 lần trèo lên gác tư Bệnh viện Huế, rồi về chợ búa, bếp núc, lo cho chồng bát cháo miếng canh, lo cho con ăn học ở nhà. Việc cơ quan Tâm cũng bề bộn, có lúc một mình khám cả năm, sáu chục bệnh nhân. Vừa là người vợ, vừa là người thầy thuốc, Tâm luôn nghĩ mình cần phải có sức khoẻ và nghị lực vuông tròn, trên nét mặt bao giờ cũng vui vẻ, tự tin, lúc nào đến bệnh viện cũng có hoa cho anh Hải… Nhưng là người thầy thuốc, Tâm biết được bệnh tình của chồng mình như là một bản án tử hình "treo". Nhiều lúc đau khổ và lo âu tràn ngập, tâm hồn cứ ám ảnh những câu hỏi "cái gì sẽ đến với mình?", "một người phụ nữ goá bụa cô quạnh, vô vọng, không tiền, không chồng, cõng 3 con nhỏ, rồi mình sẽ ra sao? Con cái thế nào?...". Nghĩ thế, con người mình trở nên yếu đuối, nước mắt cứ thế tuôn trào không ngăn nổi và cứ chảy mãi đến nỗi mắc bệnh khô mắt và mắt mờ sớm hơn so với độ tuổi…".

Thanh Hải còn để lại một món quà khác, chỉ dành riêng cho chị Thanh Tâm, dành riêng cho mùa xuân của mình.

“Khi chúng ta yêu nhau
Ta chưa hiểu nhau nhiều
Trong cuộc sống lắm điều
Ta nhìn nhau chưa rõ
Khi anh nằm xuống đó
Giữa bát cơm em đơm
Giữa chén cháo em múc
Giữa bộn bề bếp núc
Em nâng cho anh nằm
Giữa những cơn khóc thầm
Em quạt cho anh ngủ
Cánh tay như muốn chia
Một nửa ấp con nhỏ
Một nửa để bên anh
Đường vào viện không xanh
Đường vào viện mưa nghiêng
Em đi hoài ướt tóc
Thôi đi cơn gió lốc
Thôi đi những cơn mưa
Tắt đi cơn gió mùa
Kẻo đường xa em lạnh
Kẻo đường xa em ho
Em như một con đò
Nối liền hai sông bến
Con đò thương đò mến
Con đò yêu đò tin
Con đò vợ nuôi anh
Con đò mẹ nuôi con
Con đò chạy vuông tròn
Việc nhà và việc nước
Anh nằm mà ao ước
Trở lại với cuộc đời
Dù đi lại được thôi
Cũng vui em ngày tháng
Từ khi anh nằm xuống
Đời có em dịu hiền
Nghe tiếng guốc ngoài cửa
Anh quên và anh quên
Chỉ có dáng hình em
Tràn gian phòng bệnh viện”

Trong tạp chí Sông Hương (số 1, tháng 6-1983), đầu bài thơ trên có ghi lời toà soạn: “Đây là một trong những bài thơ của anh Thanh Hải trong những ngày cuối đời. Bài này chúng tôi chép trong sổ tay của chị Thanh Tâm, vợ anh. Bài thơ không có đầu đề.”
“Thanh Hải là một trong những nhà thơ tiêu biểu của miền Nam ruột thịt trong những năm tháng chống Mỹ cứu nước. Hầu hết những bài thơ của ông đều hướng về miền Nam, hướng vào cuộc đấu tranh chung của dân tộc, vì sự nghiệp giải phóng dân tộc. Mỗi tập thơ của ông, có vẻ như khác nhau, nhưng đều nhất quán một hồn thơ, một phong cách thơ.

Người đọc cũng yêu cái giọng mộc mạc, tự nhiên, chân chất, bình dị nhưng vô cùng trong sáng, dịu hiền, chan chứa mến thương trong thơ ông. Và phải chăng, “hồn thơ” tự nhiên ấy đã xuất phát từ một tâm hồn lúc nào cũng lạc quan, yêu đời, yêu cuộc sống.”
Thanh Hải có 5 tập thơ, gồm: Ánh mắt, Người đồng chí trung kiên, Huế mùa xuân, Mùa xuân nho nhỏ và Mưa xuân đất này.

(Góc Nhỏ Văn Thơ)

-----------------------------------------------------------------------------------------
Ghi chú: ảnh Photo by Đinh Văn Linh và ảnh minh họa sưu tầm từ internet.