Trang Góc Nhỏ Văn Thơ - Nam quốc sơn hà - Lý Thường Kiệt

"Sông núi nước Nam vua Nam ở
Rành rành định phận ở sách trời
Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm
Chúng bây sẽ bị đánh tơi bời"

AI LÀ TÁC GIẢ CỦA BÀI "NAM QUỐC SƠN HÀ" NÀY? KHÔNG PHẢI LÀ LÝ THƯỜNG KIỆT

😎 Hay chính xác hơn, không ai rõ tác giả là ai cả. Thậm chí bài thơ này cũng không phải tên là "Nam quốc sơn hà". Người đời sau đem 4 chữ đầu của bài văn ngôn mà đặt thành tựa cho dễ bề gọi tên. 

Trước hết, ta cần nắm rõ các nguồn sử liệu đề cập đến bài thơ được xem là "tuyên ngôn độc lập đầu tiên của nước ta" này:

- 📖 Việt điện u linh tập: Sách này là tập hợp các truyền thuyết về thần linh ở nước Nam, Lý Tế Xuyên được xem là tác giả, nhưng cũng không rõ là nguyên tác hay là viết thêm vào của người đời trước. Tuy nhiên nếu xem Lý Tế Xuyên (thời Trần Hiến Tông) làm mốc thì đây là sách đề cập sớm nhất. 

"Thời vua Nhân Tông nhà Lý, binh Tống nam xâm kéo đến biên cảnh; vua sai Thái uý Lý Thường Kiệt dựa bờ sông đóng cừ để cố thủ. Một đêm kia quân sĩ nghe trong đền có tiếng ngâm to rằng:

Nam quốc sơn hà Nam đế cư,
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư
Như hà nghịch lỗ lai xâm phạm,
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư.

Quả nhiên quân Tống chưa đánh đã tan rã. Thần mộng rõ ràng, mảy lông sợi tóc chẳng sai."

Đây là chép trong phần về hai thần Trương Hống, Trương Hát - anh linh từ thời Triệu Việt Vương, được thờ ở sông Như Nguyệt, nơi diễn ra trận đánh của Thái úy Lý Thường Kiệt. Nên nhớ đây là Việt điện u linh tập, nên hẳn nhiên tác giả cho đây là việc của thần minh phù hộ triều Lý chứ không phải mưu kế của con người. Nói cách khác đây là bài thơ của thần làm ra cũng không sai.
Về sau Đại Việt Sử Ký toàn thư thời Hậu Lê có chép phần này gần như y hệt Việt điện u linh tập, chính thức đưa bài thơ này vào chính sử.  Tuy ta không chắc các bộ sử đã thất lạc thời trước có nói về bài thơ này không, nhưng vì cách toàn thư dẫn mà tạm xem Ngô Sĩ Liên đã lấy theo Lý Tế Xuyên. Các sách sử đời sau cũng thường chép theo Toàn thư cả.

- 📖 Một nguồn sử liệu khác, cũng mang tính chất sưu tầm chuyện kể dân gian, cũng ở thời Trần, là Lĩnh Nam Chích Quái của Trần Thế Pháp lại kể một bản khác, cũng là anh em Trương Hống, Trương Hát, nhưng lần này lại báo mộng hiệp trợ cho vua... Lê Đại Hành, tức là Lê Hoàn, là vua triều Tiền Lê trước thời Lý.

"...Đêm ấy, Đại Hành lại mộng thấy hai thần nhân mặc áo mũ vua ban đến bái tạ. Đêm sau, lại mộng thấy một người dẫn đoàn quỉ áo trắng, từ phía nam sông Bình Giang mà tới, một người dẫn đoàn quỉ áo đỏ từ phía bắc sông Như Nguyệt mà lại, cùng xông vào đánh trại giặc. Canh ba đêm hai mươi ba tháng mười, trời tối đen, mưa to gió lớn đùng đùng. Quân Tống kinh hoàng tan vỡ. Thần nhân giấu mình ở trên không, lớn tiếng ngâm rằng:

Nam quốc sơn hà Nam đế cư,
Hoàng thiên dĩ định tại thiên thư.
Như hà Bắc lỗ lai xâm lược,
Bạch nhận phiên thành phá trúc dư.

Quân Tống nghe tiếng, xéo đạp vào nhau, tán loạn, ai nấy đều lo chạy thoát thân, bị bắt không biết bao nhiêu mà kể."

🔍Ta thấy ở cả hai sách Việt điện u linh tập và Lĩnh Nam chích quái đều quy bài thơ này cho Trương Hống, Trương Hát, vậy sự khả tín của câu chuyện không có gì để bàn. Ít nhất ta tạm hiểu là ở thời Trần, nếu hỏi một người biết chuyện trong dân gian thì đều sẽ kể chuyện hai vị thần ở sông Như Nguyệt đọc thơ xua tan giặc. Nhưng khổ nổi ngay cả vào thời Trần, đó cũng là chuyện... cổ tích, bởi thời đánh Tống trước kia đã là chuyện hai, ba trăm năm trước. Lê Hoàn cũng được, Lý Thường Kiệt cũng được, đều cũng là truyền thuyết mơ hồ mà nhân vật chính là Trương Hống, Trương Hát. Do đó ta càng không có cơ sở tin rằng Lý Thường Kiệt là tác giả của bài thơ này.

📜 Ở đây cần xét thêm một điều, là cả Lĩnh Nam Chích Quái hay Việt Điện U Linh Tập cũng đều không còn bản gốc. Tức là bản chúng ta đang tham khảo hiện nay cũng là bản sao của người đời sau. Do đó việc thêm thắt, chỉnh sửa cũng là điều không tránh khỏi. Chúng ta phải đối mặt với sự thật là không còn sử liệu nào tồn tại từ thời Lý, Trần, huống chi là Tiền Lê. Nên chỉ với nguồn thông tin hiếm hoi của hiện tại, ta đành xem đây là một tác phẩm của dân gian, không có tác giả, và gần như mãi mãi sẽ không xác định được danh tính tác giả. Nói cách khác, tuy là một bài thơ rõ ràng trong chính sử, nguồn gốc của "Nam quốc sơn hà" cũng không khác các bài ca dao, tục ngữ là mấy.

📖 Việc cố gắng gán ghép bài thơ cho Lý Thường Kiệt ngày nay, tôi nghĩ phần nhiều đến từ sách Việt Nam Sử Lược của Trần Trọng Kim: 

"Lúc bấy giờ quân nhà Tống đánh hăng lắm, Lý Thường Kiệt hết sức chống giữ, nhưng sợ quân mình có ngã lòng chăng, bèn đặt ra một chuyện nói rằng có thần cho bốn câu thơ:

Nam-quốc sơn-hà Nam đế cư
Tiệt nhiên định phận tại thiên thư
Như hà nghịch lỗ lai xâm-phạm
Nhữ đẳng hành khan thủ bại hư"

Nếu bỏ qua yếu tố thần minh, có lẽ rất dễ để suy đoán rằng đây là một kỹ xảo quân sự tài tình của Lý Thường Kiệt. Ngay cả tôi cũng tin 8,9 phần là vậy. Tuy nhiên suy đoán chỉ là suy đoán. Suy đoán không dựa trên sử liệu thì không nên ghi thành chân lý. Chắc chắn không có thần linh, nhưng đó là chiêu bài của Lý, hay của Lê, cũng không ai biết được. Thậm chí câu chuyện này có thật không, cũng không ai kiểm chứng. Từ chuyện cổ tích Trương Hống, Trương Hát hiển linh mà quy thành Lý Thường Kiệt đặt ra chuyện, cũng là quá võ đoán vậy.

Về sau, thuận theo phong trào "tự hào dân tộc", chúng ta nghiễm nhiên tin đây là bài thơ của một danh tướng văn võ song toànnhư Lý Thường Kiệt sáng tác, một chiến thuật tài ba, một bản tuyên ngôn đanh thép chủ quyền dân tộc blah blah blah...
Mà quên mất, đây chỉ là một chuyện cổ tích huyền ảo, do người xưa chép thành. Có thể đúng, có thể sai, nhưng xin hãy giữ nguyên tính toàn vẹn của câu chuyện, cho đến khi có một sử liệu mới xuất hiện, hoặc một thành tựu khảo cổ nào đấy chẳng hạn cho ta biết tường tận thêm sự thật. Ai biết được, có thể người ta sẽ đạo được một bản khắc nào đó của Lý Thường Kiệt trong tương lai, và chúng ta đều sẽ vỗ đùi đeng đét "đấy, tôi biết ngay mà"

Nhưng trong lúc đó, hãy cứ để "Nam quốc sơn hà" là bài thơ của thần minh đọc lên ở sông Như Nguyệt của hàng ngàn năm trước, chẳng ai hay biết do một văn nhân, nho sĩ, tướng quân nào thảo nên.

(Góc Nhỏ Văn Thơ)

-----------------------------------------------------------------------------------------
Ghi chú: ảnh Photo by Quang Pham và ảnh minh họa sưu tầm từ internet.