Văn chương là một thứ khí giới thanh cao

VĂN CHƯƠNG LÀ MỘT THỨ KHÍ GIỚI THANH CAO

Nói về vai trò của văn chương đối với đời sống con người, mỗi nhà văn lại có những quan điểm riêng. Với Charles DuBos, văn học “là tư tưởng đi tìm cái đẹp trong ánh sáng”. Với M. Gorki thì “Văn học là nhân học”. Và trong cảm quan của nhà văn Thạch Lam – người đi giữa địa hạt thơ và văn xuôi, “Văn chương là một thứ khí giới thanh cao và đắc lực để vừa tố cáo và thay đổi một thế giới giả dối và tàn ác, vừa làm cho lòng người thêm trong  sạch và phong phú hơn”.

Quan niệm ngắn gọn của nhà văn Thạch Lam đã bao quát được nhiều giá trị của văn học như giá trị hiện thực, giá trị thẩm mỹ, giá trị giáo dục. Theo nhà văn, một tác phẩm văn học chân chính phải là “thứ khí giới thanh cao và đắc lực”, đầy tinh tế nhưng có sức công phá mãnh liệt, hướng đến phản ánh hiện thực xã hội, tố cáo những điều “giả dối và tàn ác” cướp đi hạnh phúc con người. Nhưng không chỉ dừng lại ở việc đứng bên ngoài lề cuộc sống mà khắc họa hiện thực khô cứng, văn chương phải đề ra hướng đi cho con người, giúp tâm hồn con người “trong sạch và phong phú hơn”. Đây là quan niệm tích cực, tiến bộ, cho thấy tài năng và lòng nhân đạo cao cả của Thạch Lam.

Đầu tiên, nói về khả năng phản ánh hiện thực, tố cáo xã hội, ta có thể thấy rất nhiều tác phẩm văn học đã làm được điều này. Văn học cũng song hành cùng với sự phát triển của đời sống con người. Nếu nhà văn không “bắt mạch” được chuyển động của thời đại, tác phẩm văn học sẽ trở nên lạc hậu, không thể đem đến những giá trị đích thực với người đọc. Thời kì chiến tranh, đất nước sục sôi tinh thần chiến đấu. Những “Bài thơ về tiểu đội xe không kính”, “Đồng chí”, “Việt Bắc”,… trở thành những vần thơ thúc đẩy tinh thần đoàn kết, ca ngợi vẻ đẹp đất nước và con người vượt lên cả khói bom lửa đạn. Vận mệnh dân tộc, đất nước được đặt lên hàng đầu. Những sáng tác văn học trở thành vũ khí chiến đấu mạnh mẽ, tố cáo tội ác của thực dân và Đế quốc. Tuy nhiên, khi chiến tranh lùi xa, đất nước hòa bình, những tác phẩm văn học chỉ tập trung vào ca ngợi quá khứ đã không còn phù hợp. Xã hội nảy sinh những vấn đề mới, đòi hỏi nhà văn phải tập trung vào khai thác những vấn đề cá nhân, tổn thương của  con người sau chiến tranh,… Nguyễn Minh Châu với những tác phẩm như “Chiếc thuyền ngoài xa”, “Người đàn bà trên chuyến tàu tốc hành” chính là minh chứng rõ ràng cho điều này.

Nghệ thuật cũng có địa hạt riêng để nảy nở sinh sôi. Nó thực sự có khả năng khiến lòng ta thêm “trong  sạch và phong phú”. Nếu không có những tác phẩm văn học đánh thẳng vào hiện thực xã hội mục ruỗng, vào thói hư tật xấu của con người như “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng, “Sống chết mặc bay” của Phạm Duy Tốn,… thì biết bao giờ ta mới có thể nhận ra cuộc sống đang vô cùng lũng đoạn, biết bao con người thấp cổ bé họng đang đau khổ. Và rồi, cũng nhờ văn chương mà ta biết rằng ngoài những anh hùng ghi danh sử  sách thì những người nông dân chân lấm tay bùn cũng có thể trở thành những người hùng yêu nước như “Làng” mà Kim Lân viết. Quả thực, đúng như Hoài Thanh nói: “Văn chương gây cho ta những tình cảm ta không có, luyện cho ta những tình cảm ta sẵn có”.

Người xưa thường nói: “Văn – Sử - Triết bất phân”. Tuy nhiên, dần dà, quan điểm ấy không còn phù hợp bởi giữa văn học, sử học và triết học tồn tại những ranh giới rõ ràng. Văn học không đơn thuần mô tả hiện thực lịch sử mà còn dùng sức mạnh ngôn từ, trí tưởng tượng, những thủ pháp nghệ thuật để gửi gắm tới người đọc những cách cải tạo cuộc sống, “nâng giấc những kẻ cùng đường tuyệt lộ”. Với “Vợ chồng A Phủ”, nhà văn Tô Hoài đã giúp chúng ta mở ra cánh cửa tự do, chống lại cường quyền và thần quyền. Cũng một thời, những vần thơ sau của Tố Hữu trở thành kim chỉ nam cho thanh niên Việt Nam lên đường theo cách mạng:

Từ ấy trong tôi bừng nắng hạ
Mặt trời chân lí chói qua tim

Như vậy, quan niệm về vai trò của văn chương được nhà văn Thạch Lam đưa ra là vô cùng đúng đắn. Chính quan niệm nghệ thuật tiến bộ ấy đã góp phần tạo nên vị thế riêng của Thạch Lam trên văn đàn, giúp ông đem đến các tác phẩm giàu chất thơ mà vẫn khắc họa chân thực muôn màu đời sống.

(sưu tầm)

Văn chương là một thứ khí giới thanh cao (2) (3) (4) (5) (6) -----------------------------------------------------------------------------------------
Ghi chú: ảnh Photo by Quoc Tan minh họa sưu tầm từ internet.