TRẦN QUỐC TUẤN KHÔNG CÓ BÀI HỊCH NÀO MANG TÊN "HỊCH TƯỚNG SĨ"
... hoặc chí ít, ông không đặt cho bài hịch này tựa đề đó.
"Ta thường tới bữa quên ăn, nửa đêm vỗ gối, ruột đau như cắt, nước mắt đầm đìa; chỉ giận chưa thể xẻ thịt, lột da, ăn gan, uống máu quân thù; dẫu cho trăm thân ta phơi ngoài nội cỏ, nghìn thây ta bọc trong da ngựa, cũng nguyện xin làm."
Dụ chư tỳ tướng hịch văn (諭諸裨將檄文), thường được gọi là "Hịch tướng sĩ", là bài hịch bằng văn ngôn của Hưng Đạo Vương Trần Quốc Tuấn, viết vào cuối thế kỷ 13 trước cuộc chiến tranh Mông Nguyên-Đại Việt lần 2. Tác phẩm được đề cập sớm nhất trong Đại Việt sử kí toàn thư, với nguyên văn bằng chữ Hán.
“Quốc Tuấn thường soạn Binh gia diệu lí yếu lược thư, dĩ thụ chư tì tướng, dụ chi dĩ hịch vân…” nghĩa là "Quốc Tuấn từng soạn sách Binh gia diệu lý yếu lược để dạy các tỳ tướng, dụ họ rằng..." [Viện Khoa Học Xã Hội Việt Nam dịch (1985 - 1992)]… Sách Binh gia diệu lí yếu lược còn gọi là Binh thư yếu lược, Trần Quốc Tuấn có nhắc đến ở cuối bài hịch.
Đến năm 1825, Bùi Huy Bích đưa bài này vào sách Hoàng Việt văn tuyển, giới thiệu là “Trần Hưng Đạo Đại vương Dụ chư tì tướng hịch văn” (陳興道大王諭諸裨将檄文) nghĩa là "bài Hịch văn dụ chư tì tướng của Trần Hưng Đạo Đại vương".
Rất khó để xác định đâu là bản dịch đầu tiên của bài hịch này từ chữ Hán ra chữ quốc ngữ. Một bản dịch phổ biến và có lẽ là sớm nhất đến từ học giả Trần Trọng Kim trong tác phẩm "Việt Nam Sử lược" tập 1 biên soạn năm 1919 - cuốn sách lịch sử Việt Nam đầu tiên viết bằng chữ quốc ngữ. Ông viết “Bấy giờ Hưng Đạo vương có soạn ra một quyển Binh thư yếu lược rồi truyền hịch khuyên răn các tướng sĩ…”. Ta thấy Trần Trọng Kim chọn việc gọi đây là "Hịch khuyên răn các tướng sĩ", tức là thêm vào chữ sĩ mà bỏ ý của chữ “tì” (cấp dưới).
Học giả Nguyễn Đổng Chi trong tác phẩm "Việt Nam cổ văn học sử" xuất bản năm 1941 có đề cập đến bài hịch này với bản dịch của Phạm Quỳnh: "Khi soạn xong sách Binh thư yếu lược (1285), Quốc Tuấn lại có làm bài hịch để răn các tướng sĩ. Bài hịch ấy Phạm Quỳnh đã cho là “một bài văn diễn thuyết tuyệt bút của nước ta".
Trong sách Việt Nam văn học sử yếu, xuất bản năm 1943, Dương Quảng Hàm viết: “Hịch tướng sĩ văn (bài hịch truyền cho tướng sĩ) của Trần Quốc Tuấn”. Như vậy ông đã bỏ luôn ý "dụ", "răn". Đến năm 1962, sách Hợp tuyển thơ văn Việt Nam thế kỉ X - thế kỉ XVII (Nxb. Văn hóa) để nhan đề tác phẩm là "Hịch tướng sĩ". Từ đó, "Hịch tướng sĩ" có mặt trong các chương trình dạy văn, trong sách giáo khoa và trở nên quen thuộc với đại đa số học sinh cho đến ngày nay.
Đến đây ta có thể thấy bài hịch này vốn không có tựa. Việc lựa chọn tiêu đề tiếng Việt là "Hịch tướng sĩ" tuy ngắn gọn súc tích, nhưng cũng làm sai lệch ít nhiều ý gốc trong Đại việt sử ký chép. Trần Quốc Tuấn dùng bài hịch này để "dụ" các tướng thuộc hạ trong thái ấp, đất phong của mình (tỳ tướng), không phải chỉ chung ba quân tướng sĩ thuộc các vương hầu khác. Chữ "dụ" (諭) dùng để trỏ việc bề trên chỉ bảo bề dưới, không chỉ là mệnh lệnh mà là dạy bảo sao cho tỏ tường, bởi vậy trong bài hịch Hưng Đạo Vương dùng rất nhiều điển tích, lập luận, lúc đanh thép, lúc vỗ về.
Ở đây cũng cần lưu tâm (và thừa nhận) rằng bài hịch mang đậm tư tưởng "Dĩ hoa vi trung", tức là Hưng Đạo Vương cũng như nước Đại Việt đều xem mình là Hoa (華) - không phải nước Trung Hoa theo cách ta hiểu ngày nay về chính phủ Trung Quốc, mà là "lấy văn-minh làm trung-tâm", đối nghịch với man-di (蠻夷). Đây là ý thức hệ phổ biến của vùng văn hóa Hán quyển khi ấy. Do đó các điển tích dùng trong bài hịch không phân định là Việt Nam hay Trung như cách chúng ta có thể đánh giá ngày nay. Ví dụ ông dùng chữ "ngụy sứ", “di trù" để chỉ sứ nhà Nguyên, vì theo quan niệm truyền thống triều Nguyên là triều đại giả hiệu, không chính thống, là thuộc về phần man di.
(Góc Nhỏ Văn Thơ)
-----------------------------------------------------------------------------------------
Ghi chú: ảnh Photo by Quang Pham minh họa sưu tầm từ internet.
Bài đăng
Không có nhận xét nào :
Đăng nhận xét