Trang Góc Nhỏ Văn Thơ - "Chênh vênh" là từ Hán Việt?

"CHÊNH VÊNH" LÀ TỪ HÁN VIỆT?

Đúng vậy, dù nghe như 1 từ láy, và xem ra không có âm Hán Việt nào, nhưng chênh vênh là cách đọc khác đi của "Tranh vanh" (崢嶸), 1 từ Hán Việt mang nghĩa "Ở thể không có chỗ dựa chắc chắn, gây cảm giác trơ trọi, thiếu vững chải." (Từ điển tiếng Việt viện ngôn ngữ học).

"Khi bóng thỏ chênh vênh trước nóc
Nghe vang lừng tiếng giục bên tai:
Đè chừng nghĩ tiếng tiều đòi
Nghiêng bình phấn mốc mà nhồi má nheo"
(Cung oán ngâm khúc - Nguyễn Gia Thiều)

"Bước cao bước thấp gập-ghềnh,
Quăn-queo đuôi chuột, chênh-vênh tai mèo."
(Nhị độ mai)

Trong quyển Bắc Hành Tạp Lục, Nguyễn Du viết bài "Sở bá vương mộ" khi đi ngang mộ Hạng Vũ:

"Lộ bàng phiến thạch độc tranh vanh,
Bất thị Ô Giang thị Lỗ Thành.
Cập thức bại vong phi chiến tội,
Không lao trí lực dữ thiên tranh."

(Bên đường bia đá đứng chênh vênh,
Chẳng tại Ô Giang ở Lỗ thành,
Nào phải trận thua do tướng vụng
Chí nhân há thắng nổi ý trời)

峥嵘 (tranh vanh) là tính từ tiếng Hán, nghĩa gốc chỉ thế núi cao vút, hiểm trở, đồng thời mở rộng ra để chỉ công trình kiến trúc sừng sững vươn cao, những đỉnh núi hùng vĩ. Từ này xuất hiện khá sớm trong tác phẩm Giáp Tý Trọng Hạ Đăng Thự Trung Lâu Quan Hải Thị (甲子仲夏登署中楼观海市)

Nội hàm của từ này vừa chỉ không gian, vừa biểu đạt trừu tượng. Đến thời Tô Thức, ý nghĩa tiếp tục được mở rộng để chỉ những phẩm chất, khí tượng hoặc thành tựu phi thường, vượt lên khỏi cái tầm thường. “Tranh vanh tuế nguyệt” (峥嵘岁月) dùng để chỉ một thời đại sản sinh nhiều nhân vật kiệt xuất, anh hùng hào kiệt và những con người làm nên lịch sử, vượt trên thế sự tầm thường để làm cái phi thường. Chỉ cần hội đủ đặc điểm ấy, người ta đều có thể gọi đó là một thời kỳ "tranh vanh".

"Trường cách như đao kiếm,
Nhân hoàn khả siêu việt.
Càn khôn không tranh vanh,
Phấn mặc thả tiêu sắt."
(Đỗ Phủ)

Trong tiếng Việt, chênh vênh hay tranh vanh gần như không còn nghĩa "tích cực", mà chỉ còn nghĩa "tiêu cực", chỉ sự cheo leo trên cao không vững chải. Lê Cát Trọng Lý khi xưa có bài hát tên "Chênh vênh", là một bài mình rất thích của chị.

"Còn chần chừ chi hỡi anh
Hôn em ôm em cho nát chênh vênh
Ừ tình là điên khát say
Hôn em ôm em sao nát chênh vênh"

(Góc Nhỏ Văn Thơ)

-----------------------------------------------------------------------------------------
Ghi chú: ảnh Photo by Quoc Tan và ảnh minh họa sưu tầm từ internet.