Sáng tác thơ văn - Từ sự thực đến mộng - Vũ Hoàng Chương

SÁNG TÁC THƠ VĂN - TỪ SỰ THỰC ĐẾN MỘNG
(theo quan điểm của nhà thơ Vũ Hoàng Chương)

Với Vũ Hoàng Chương, sáng tác thơ không phải là một hành vi trang trí ngôn từ, càng không phải cuộc phô diễn trí tưởng tượng vô căn cứ. Thơ, trước hết, là một chuyển động tinh vi của tâm hồn khi bị đời sống chạm đến. Cảm xúc đến, không ồn ào, nhưng đủ sâu để khuấy động “tâm cảnh”; từ đó, hồn trí con người phản ứng theo những cung bậc muôn thuở của thất tình. Chính trong khoảnh khắc ấy, thi tứ được đánh thức, ngôn từ được gọi dậy, và bài thơ bắt đầu hình thành như một sự kết tinh.

Nhưng cảm xúc chỉ là điểm khởi đầu. Điều làm nên giá trị của thơ, theo Vũ Hoàng Chương, nằm ở quá trình đãi lọc. Thi nhân không bê nguyên cảm xúc thô ráp đặt lên trang giấy. Cảm xúc phải được vận dụng, được nhào nặn bằng trực giác nghệ thuật, bằng khả năng “phổ diễn” sao cho lời thơ không còn là lời thường, mà trở thành tiếng nói của một tình tự đã được chưng cất. Sự vận dụng ấy càng xuất thần, sự phổ diễn ấy càng tinh luyện, thì thơ càng vượt khỏi mức độ ghi chép để bước vào địa hạt của nghệ thuật đích thực.

Vũ Hoàng Chương nhìn thơ như một giấc mộng. Nhưng đó không phải giấc mộng vô chủ, càng không phải sự tưởng tượng hoang đường. Thơ là mộng, nhưng là mộng được sinh ra từ những tình tự thực. Nhà thơ có quyền rời khỏi bề mặt hiện thực, nhưng không có quyền chối bỏ hiện thực. Ông phủ nhận thứ “thơ tình tự hoang” - những câu chữ chỉ bay lượn trong khoảng không tưởng tượng mà không neo vào bất kỳ trải nghiệm sống nào. Có thể có khoa học giả tưởng, nhưng không có thơ giả tưởng, bởi thơ, tự bản chất, phải gắn với sự thật của đời sống con người.

Ở đây, “sự thực” không chỉ là những gì mắt thấy tai nghe. Đó là sự thực của cảm xúc, của thân phận, của nỗi vui buồn, yêu ghét, mất mát, khát vọng. Thế giới thơ là thế giới huyễn tưởng, nhưng là huyễn tưởng được dựng lên từ sự thực để thăng hoa sự thực. Thơ không phủ nhận đời sống; thơ làm cho đời sống trở nên sâu hơn, rộng hơn, và có khả năng chạm tới những tầng ý nghĩa mà đời thường không nói hết được.

Vì thế, Vũ Hoàng Chương đặt ra một yêu cầu nghiêm khắc: nhà thơ không được láo. Không được bịa đặt cảm xúc, không được vay mượn nỗi đau hay niềm vui mà bản thân chưa từng đi qua. Nhà thơ phải thực, nhưng không được sáo. Cái thực trong thơ không phải là sự sao chép hiện thực một cách trần trụi, mà là sự chuyển hóa hiện thực thành mộng, một giấc mộng có sức nâng đỡ tâm hồn người đọc, giúp họ vượt lên trên những giới hạn chật hẹp của đời sống trước mắt.

Thiên chức của thi ca, theo ông, chính là ở chỗ đó: đưa hồn tính con người vươn lên khỏi cái thực nhất thời để chạm tới “sự thực muôn đời”. Bởi có những sự thực chỉ thuộc về một cá nhân, một khoảnh khắc, một thời đại; nhưng cũng có những sự thực vượt khỏi không gian và thời gian, chạm tới chân lý chung của kiếp người. Thơ lớn là thơ biết khởi đi từ cái riêng, nhưng không dừng lại ở cái riêng, mà mở ra được cái chung, cái bền vững, cái còn mãi.

Nhìn từ quan điểm ấy, sáng tác thơ không phải là cuộc chơi cảm hứng nhất thời, mà là một lao động tinh thần nghiêm cẩn. Nhà thơ vừa phải sống sâu với đời, vừa phải biết mơ; vừa phải trung thực với trải nghiệm của mình, vừa phải có khả năng thăng hoa nó thành nghệ thuật. Sự thực là nền đất, mộng là bầu trời; thiếu một trong hai, thơ hoặc cằn cỗi, hay là lạc lối. Và chỉ khi đứng vững trên sự thực muôn đời, thơ mới có thể chạm tới chân lý của cuộc sống và ở lại lâu dài trong lòng người đọc.

Văn Thắng

Vũ Hoàng Chương (05/05/1916-06/9/1976) là một nhà thơ người Việt Nam, với văn phong được cho là sang trọng, có dư vị hoài cổ, giàu chất nhạc, với nhiều sắc thái Đông Phương. Ông sinh tại Nam Định, nguyên quán tại làng Phù Ủng, huyện Đường Hào, phủ Thượng Hồng, nay là huyện Mỹ Hào tỉnh Hưng Yên.

Thuở nhỏ, ông học chữ Hán ở nhà rồi lên học tiểu học tại Nam Định. Năm 1931 ông nhập học trường Albert Sarraut ở Hà Nội, đỗ Tú tài năm 1937.
      
Năm 1938 ông vào Trường Luật nhưng chỉ được một năm thì bỏ đi làm Phó Kiểm soát Sở Hỏa xa Đông Dương, phụ trách đoạn đường Vinh - Na Sầm.

Năm 1941, ông bỏ Sở hỏa xa đi học Cử nhân toán tại Hà Nội, rồi lại bỏ dở để đi dạy ở Hải Phòng. Trong suốt thời gian này, ông không ngừng sáng tác thơ và kịch. Sau đó trở về Hà Nội lập "Ban kịch Hà Nội" cùng Chu Ngọc và Nguyễn Bính. Năm 1942 đoàn kịch công diễn vở kịch thơ Vân muội tại Nhà hát Lớn. Cũng năm đó ông gặp Đinh Thục Oanh, chị ruột nhà thơ Đinh Hùng và hai người thành hôn năm 1944.

Sau Cách mạng tháng Tám 1945, ông về Nam Định và cho diễn vở kịch thơ Lên đường của Hoàng Cầm. Kháng chiến toàn quốc nổ ra, Vũ Hoàng Chương tản cư cùng gia đình về Thái Bình, làm nghề dạy học. Đến 1950, gặp lúc quân Pháp càn đến ruồng bắt cả nhà, ông bỏ miền quê, hồi cư về Hà Nội nơi dạy toán rồi chuyển sang dạy văn và làm nghề này cho đến 1975. Năm 1954, Vũ Hoàng Chương di cư vào Nam, tiếp tục dạy học và sáng tác ở Sài Gòn.

-----------------------------------------------------------------------------------------
Ghi chú: ảnh Photo by New Nguyen và ảnh minh họa sưu tầm từ internet.