Trang Góc Nhỏ Văn Thơ - Hai đứa trẻ - Thạch Lam

PHÉP TỐI SÁNG TRÊN SÀN DIỄN TRUYỆN NGẮN

Thạch Lam chấm hết thiên truyện của mình bằng hai chữ bóng tối: "...Liên ngập vào giấc ngủ yên tĩnh, cũng yên tĩnh như đêm ở trong phố tịch mịch và đầy bóng tối".   

Bóng tối cũng chính là chữ, ngay từ những dòng đầu của thiên truyện, ngay từ câu văn đầu tiên dành cho nhân vật chính,  tác giả đã gửi vào đôi mắt của chính nhân vật này như gieo một mầm tư tưởng, như ém một phục bút: "...đôi mắt chị bóng tối ngập đầy dần".  

Từ đây, bóng tối sẽ ngập đầy dần cho tời khi đầy kín tác phẩm.   

Thạch Lam đã chủ động nhốt, nén, dồn ép nhân vật của mình vào bóng tối nghệ thuật để dễ bề thể hiện nỗi thèm khát ánh sáng của họ. Trong nỗi khát thèm ấy, ánh sáng cao giá hẳn lên. Chỉ một chút ánh sáng rơi xuống những hòn đá nhỏ một bên sáng một  bên tối cũng được nhìn thấy trên đường. Và hầu như mọi thứ làm ra ánh sáng ở cái phố huyện ấy đều được tác giả huy động. Các loại đèn (đèn treo, đèn Hoa Kỳ,  đèn dây, đèn lồng, đèn ghi, đèn toa sau cùng). Bếp củi. Tàn lửa. Những con đom đóm. Và dải Ngân hà... Thạch Lam chủ động như một đạo diễn sân khấu, đã cắt đặt vai diễn đâu đó, còn chỉ đạo cả người phụ trách ánh  sáng tắt mở đúng lúc để chiếu rọi, che chắn tạo thêm đất diễn cho nhân vật. Và thật là lí thú, qua tay người đạo diễn tài ba này, chính ánh sáng và bóng tối cũng thành vai diễn.  

Tất cả ánh sáng nhân tạo, thiên tạo đều như vẽ ra những vạch đích khát vọng của những nhân vật chính và phụ, đều là biểu tượng lấp lánh của ước mơ. Thứ tự đậm nhạt của tập hợp ánh  sánh ấy  tạo ra  cung bậc khác nhau của khát vọng, ước mơ. Hai đứa trẻ (Liên, An và rõ nhất ở Liên) đã hướng khát vọng của mình tới nhiều cung bậc, nhiều ngưỡng khác nhau, nhưng họ đành phải chấp nhận cái ngưỡng hợp với  sức mình, đó chỉ là chuyến tầu đêm mang lại chút quá khứ, cho dù  đó là  một quá khứ sáng trưng và lấp lánh.

Trước đó, hai đứa trẻ chẳng đã thử hướng ươc vọng  tới một cõi họ chưa biết, hướng lên không gian xa vời như một tương lai bí mật và xa lạ: "An và Liên ngước mắt lên nhìn các vì sao để tìm sông Ngân Hà và con vịt theo sau ông Thần Nông. Vũ trụ thăm thẳm bao la đối với tâm hồn hai đứa trẻ như đầy bí mật, xa lạ và làm mỏi mọi trí nghĩ, nên chỉ một lát sau chị em lại cúi nhìn về mặt đất..."    

Đọc đoạn trích trên, tới chữ mỏi vẫn cứ tưởng tác giả  tả thực, nhưng tới chữ cúi thì giật mình nhận ra, không chỉ tả thực, đó còn là cái cúi đầu có chút gì sâu xa như tượng trưng, quen quen như ước lệ. Trăm năm, nghìn năm trước, con người đã cúi trong  Đường thi Lý Bạch, và bây giờ đến lượt hai đứa trẻ của Thạch Lam:

                        Cử đầu vọng minh nguyệt
                        Đê đầu tư cố hương
                        (Ngửng đầu nhìn trăng sáng
                        Cúi đầu nhớ quê xưa)   

Ngẩng đầu thì xa vời thế, cúi đầu lại gặp một phố huyện  tăm tối, một ga xép nhạt nhòe nơi có bà điên say và gia đình bác xẩm, ngồi, rồi bò, rồi ngủ gục trên manh chiếu rách, đành ngoảnh đầu như một giải pháp tình thế đón chuyến tầu hằng đêm mang về một chút Hà Nội sáng rực và lấp lánh. Cho nên chuyến tầu ấy còi đã rít lên vẫn chẳng lấn át được âm điệu buồn tẻ của thiên truyện đang chìm dần vào bóng tối.

NHÀ VĂN TRẦN QUỐC TOÀN 
(Theo VanVN.Net)

(Góc Nhỏ Văn Thơ)

-----------------------------------------------------------------------------------------
Ghi chú: ảnh Photo by ARA Store và ảnh minh họa sưu tầm từ internet.